Translators - Interpreters - Trainers in Vietnam

Những giấc mơ hư ảo của đời người

Duy Lộc viết cùng Khang Nguyễn

Joni Mitchell

It’s life’s illusions I recall
I really don’t know life at all

Trong một cuộc trả lời phỏng vấn của báo Los Angeles Times vào năm 1996, nữ ca sĩ – nhạc sĩ Joni Mitchell (sinh năm 1943) có kể về thời điểm cô có cảm hứng để viết bài hát nổi tiếng “Both sides now”: “Lúc tôi ngồi trên máy bay, đọc cuốn tiểu thuyết ‘Henderson the Rain King’ của Saul Bellow, trong đó nhân vật Henderson the Rain King (một người đàn ông trung niên có địa vị và giàu có, luôn đau khổ vì cảm thấy đời mình thiếu một điều gì đó, đã bỏ lại tất cả để sang châu Phi do một tiếng gọi từ nội tâm) cũng đang nhìn qua cửa sổ máy bay, thấy những đám mây lơ lửng. Tôi đặt cuốn sách xuống, nhìn qua cửa sổ máy bay và cũng nhìn thấy những đám mây, và bắt đầu viết bài “Both sides now.

Rows and flows of angel hair 
And ice cream castles in the air
And feather canyons everywhere, 
I’ve looked at clouds that way.

Bài hát Both sides now mở đầu bằng hình ảnh hiển hiện như trước đôi mắt trẻ thơ “ice cream castle”, cũng giống như cách tiếng Việt diễn tả “lâu đài trên cát” vậy. Những đám mây đủ hình thù kích thích trí tưởng tượng, làm cô liên tưởng tới “những cầu vồng và suối tóc của thiên thần (Rows and flows of angel hair) ” hay “những lâu đài bằng kem trên không trung (And ice cream castles in the air)”.

But now they only block the sun, 
They rain and snow on everyone
So many things I would have done, 
But clouds got in my way.

Nhưng cô chợt nhớ lại rằng những hình ảnh rực rỡ sắc màu ấy là từ trí tưởng tượng thuở ấu thơ, còn giờ đây, thực tế hơn mà nói thì mây chỉ là những cụm khói xám che khuất mặt trời, sẽ biến thành mưa hay tuyết khi rơi xuống mặt đất.

I’ve looked at clouds from both sides now
From up and down and still somehow
It’s cloud’s illusions I recall
I really don’t know clouds at all

Rất hình tượng: những ước vọng không thực hiện được vì những trở lực (qua hình ảnh đám mây – cloud) trong cuộc đời. Things I would have done là một cách nhìn tiếc nuối về những việc lẽ ra phải làm, nhưng đã không làm được vì những khó khăn nội tại và khách quan.

Moons and Junes and Ferris wheels, 
The dizzy dancing way that you feel
When every fairy tale comes real, 
I’ve looked at love that way.

Cô nhìn mây từ hai phía: mây lãng đãng trôi gợi cho người ta tưởng tượng ra biết bao điều kỳ thú nhưng chỉ là tuyết lạnh và mưa giống như tình yêu là “một câu chuyện thần tiên thành hiện thực”, mang lại cho những người yêu nhau một thế giới rực rỡ sắc màu với “những vầng trăng tháng sáu và những vòng đu quay”. Cảm giác say sưa, đắm chìm trong cảm xúc tuổi trẻ được ví với cảm giác chóng mặt, “say nắng” khi ngắm trăng (dizzy dancing way) hay khi hít một hơi thở căng tràn trên vòng đu quay, nhưng đó cũng chỉ là một tình cảm phù du mang lại nhiều nỗi đau.

du quay

Ai cũng từng trải nghiệm và nhìn tình yêu từ hai phía, cảm nhận được thế nào là cho và nhận một tình cảm ngọt ngào, nhưng tình yêu cũng hư ảo như câu chuyện thần tiên “too good to be true” (điều gì quá tốt đẹp thì không thể là sự thật) , vụt đến vụt đi như những đám mây lướt

But now it’s just another show, 
You leave ’em laughing when you go
And if you care, don’t let them know, 
Don’t give yourself away.

Thời gian ấy đã qua rồi, và bây giờ điều mà ta cần là sống đúng bản chất, vì cuộc đời là một trò chơi không công bằng (another show – trái lại với những hình ảnh màu hồng thời niên thiếu). Trên đường đời có khi ta là trò cười của ai đó (you leave them laughing when you go – lưu ý cấu trúc với động từ “leave” ở đây), mà dẫu bạn rất đau lòng thì cũng đừng cho những người đang cười nhạo bạn biết điều đó, vì không thể mất bình tĩnh mà đánh mất chính mình (Don’t give yourself away).

I’ve looked at love from both sides now
From give and take and still somehow
I really don’t know love at all
It’s love’s illusions I recall

Từ clouds, lời bài hát dẫn đến love, và sau đó là life, cả ba thứ này đều quá sức hiểu biết của một khoảng thời gian hữu hạn có tên gọi cuộc đời. Theo dòng thời gian, những hình ảnh non trẻ vui tươi đã trở thành trò đùa (circus crowd – đám đông người xem buổi diễn xiếc).

Tears and fears and feeling proud, 
To say “I love you” right out loud
Dreams and schemes and circus crowds, 
I’ve looked at life that way.

Sống theo ý mình là không dễ chút nào, khi bạn bè đều lắc đầu cho rằng “I’ve changed”, tuy nhiên có cái được thì phải có cái mất, đó là quy luật. Dẫu sao thì có ai hiểu được ý nghĩa của ảo ảnh (illusions) đâu?

Oh but now old friends they’re acting strange, 
They shake their heads, they say I’ve changed 
Well something’s lost, but something’s gained 
In living every day.

Hai khía cạnh cuộc đời là “win” và “lose”. Hàng loạt từ trong thể loại “được, mất” này (lost, gained, win, lose) khiến cho ý nghĩa đoạn cuối cùng của bài trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.

I’ve looked at life from both sides now
From win and lose and still somehow
It’s life’s illusions I recall
I really don’t know life at all

Nếu tinh ý, các bạn sẽ thấy Joni dùng động từ quá khứ xuyên suốt các hành động “looked”, nhưng luôn khẳng định ở hiện tại rằng mình không hiểu gì về những điều mình đã từng thấy. (I really don’t know). Đó là điểm chốt của bài hát, khi một người nhận ra rằng mình thật là nhỏ nhoi trong dòng chảy thời gian.

Joni Mitchell và bài hát “Both sides now”:

Và phiên bản của Judy Collins, được xem là một cover xuất sắc